Zonder datafundament blijft AI bij de overheid steken in pilots

De Nederlandse overheid heeft ambitieuze plannen om de publieke sector te moderniseren met behulp van AI. Vanuit onder meer de Nationale Digitaliseringsstrategie en initiatieven op gemeenteniveau, zoals Common Ground, wordt gewerkt aan een toekomst waarin overheidsdiensten slimmer, sneller en persoonlijker worden. De inzet van data en AI moet het fundament zijn voor een wendbare, datagedreven overheid die beter aansluit op de behoeften van inwoners en bedrijven.

Een van de sterke ambities van onze overheid is het realiseren van een federatief datastelsel . Dit is een van dé bouwstenen van de Nationale Digitaliseringsstrategie en wordt gezien als een structurele richting waarin de overheid haar databeleid, dienstverlening en samenwerking tussen bestuurslagen wil hervormen. Zo zijn er nog veel meer data- en AI-ambities, maar toch staat de Nederlandse publieke sector nog voor grote uitdagingen voordat deze volledig kunnen worden waargemaakt.

Veel organisaties in de publieke sector worstelen bijvoorbeeld met verouderde IT-systemen, papieren archieven en gefragmenteerde data. In 2024 was de centrale Nederlandse overheid 4435 miljoen euro kwijt aan ICT-kosten, waarvan 2874,05 miljoen euro naar schatting besteed wordt aan beheer en onderhoud (bron: Rijks ICT Dashboard), veelal aan legacy systemen. Naast hoge kosten, zorgen verouderde systemen dat waardevolle publieke data vaak opgesloten zit in silo’s, waardoor deze data niet kan worden gebruikt voor beleidsvorming, optimalisering van dienstverlening of innovatie.

Voor publieke organisaties is directe toegang tot data in een veilige en goed te beheren omgeving de eerste stap naar beter onderbouwde, datagedreven besluitvorming en efficiëntere werkprocessen. Hiermee werken we aan een toekomst waarin Nederlandse ambtenaren met behulp van AI slimmere en snellere dienstverlening kunnen bieden.

De uitdaging van data-silo’s

Organisaties in de publieke sector moeten hun moderniseringsproces beginnen met een grondige blik op hun data-acquisitie en -beheer, en gericht werken aan het doorbreken van datasilo’s. Wanneer data opgesloten blijven in afzonderlijke systemen, besteden organisaties het grootste deel van hun tijd en middelen aan het koppelen en verplaatsen van die data. Dit leidt niet alleen tot inefficiëntie, maar zorgt er ook voor dat datasets vaak onvolledig, verouderd of inconsistent zijn wanneer ze nodig zijn voor analyse. Hierdoor gaan waardevolle inzichten verloren.

Omdat overheidsinstanties dagelijks werken met zeer vertrouwelijke informatie, staat databeveiliging terecht hoog op de agenda. Tegelijkertijd kunnen zorgen over controle en veiligheid de modernisering vertragen. Een andere belangrijke uitdaging is het aanhoudende gebruik van papieren documenten binnen veel publieke instellingen. Fysieke documenten moeten vaak handmatig worden gedigitaliseerd voordat de informatie kan worden geanalyseerd. Het aanpakken van deze obstakels kan de weg vrijmaken voor een AI-gedreven publieke sector die slimmer, efficiënter en kosteneffectiever werkt.

Hoe AI de publieke sector kan transformeren

Op dit moment wordt AI nog maar beperkt toegepast binnen de Nederlandse overheid. Volgens analyses van TNO experimenteert weliswaar een groeiend aantal overheidsorganisaties met AI-toepassingen, maar grootschalige implementatie blijft vooralsnog uit. Hier liggen enorme kansen. AI kan helpen om processen te versnellen, besluitvorming te verbeteren en dienstverlening veel persoonlijker en responsiever te maken.

Om dit te realiseren is een eenvoudiger en beter verbonden data-architectuur nodig. Een modern gecentraliseerd cloud-agnostisch dataplatform kan hierbij helpen. Publieke organisaties kunnen hiermee datasilo’s elimineren en alle relevante data samenbrengen, zodat besluitvorming kan worden gebaseerd op basis van nauwkeurige, bijna real-time data. Dit maakt veilige en gestandaardiseerde datasamenwerking mogelijk tussen overheden, instellingen en NGO’s, bijvoorbeeld via clean rooms of door applicaties en data-assets te delen via marketplaces. Door toegang te krijgen tot een breder geheel aan betrouwbare inzichten, zowel binnen de eigen organisatie als van geverifieerde externe partijen, kunnen publieke instanties beter onderbouwde beslissingen nemen die uiteindelijk leiden tot betere uitkomsten voor burgers.

Een concreet voorbeeld is de manier waarop sociale ondersteuning nu vooral reactief werkt: gemeenten grijpen nu vaak pas in wanneer problemen zichtbaar worden. Met behulp van AI kan dit proces proactief worden. Door patronen in data vroegtijdig te herkennen kunnen overheden eerder passende hulp aanbieden. Dat leidt niet alleen tot betere maatschappelijke uitkomsten, maar ook tot een effectievere inzet van middelen.

Zonder datafundament geen uitvoerbare AI

Met cloudgebaseerde dataplatformen kunnen meerdere organisaties of afdelingen veilig en volledig volgens de regelgeving toegang krijgen tot data. Hierdoor kunnen teams naadloos samenwerken en inzichten delen die voorheen opgesloten zaten in losse, niet-verbonden systemen. Zo kunnen publieke instellingen de privacy van data waarborgen en tegelijkertijd de juiste mensen toegang geven tot de data die zij nodig hebben om nieuwe inzichten te verkrijgen die beleid, besluitvorming en dienstverlening versterken.

Een duidelijk voorbeeld is te zien in de gezondheidszorg, bij organisaties zoals de GGD’s, ziekenhuizen en zorginstellingen, waar strenge privacy- en databeschermingsregels gelden. Steeds vaker wenden deze organisaties zich tot datadeling om inzichten uit te wisselen met vertrouwde partners, zoals zorgaanbieders en onderzoekscentra. Dit stelt de Nederlandse zorgsector in staat om de voordelen van datagedreven samenwerking te benutten, bijvoorbeeld door data in te zetten om medisch onderzoek te versnellen, innovatie te stimuleren en uiteindelijk levens te redden.

Innovatie realiseren

De publieke sector kan enorm profiteren van de innovatiekracht die AI biedt. Of het nou gaat om de rijksoverheid, lokale overheden, de zorg of het onderwijs. De weg vooruit is echter niet zonder de nodige obstakels. Het loslaten van verouderde systemen en het omarmen van een moderne, cloudgebaseerde infrastructuur is essentieel om de AI-ambities van de Nederlandse overheid te realiseren.

Het aanpakken van deze structurele obstakels vormt daarmee de belangrijkste uitdaging én de eerste noodzakelijke stap richting publieke dienstverlening die past bij deze tijd.