Pas op voor 'digicratie', waarin de democratie wordt beperkt door IT
- De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) waarschuwt: als digitale systemen in handen van Big Tech komen, dreigt een ‘digicratie’ waarin democratische instituties hun macht verliezen.
- Hanneke van der Horst (ICATT) ziet bij gemeenten de tegenbeweging ontstaan: met opensource en Common Ground kunnen publieke waarden als privacy en strategische autonomie leidend blijven.
- Haar boodschap sluit aan bij de ROB: digitalisering mag de menselijke maat niet verdringen. Sommige overheidsbesluiten vragen nu eenmaal om vakkennis, interpretatie en maatwerk.
© Shutterstock
Digicratie is een bedreiging voor de democratie, schrijft de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) in een discussienota. Publieke waarden zoals autonomie, privacy en menselijke waardigheid moeten een grotere rol krijgen dan commerciële waarden als winstgevendheid, klantbinding en gebruikersgemak.
Door de digitale transitie dreigt er een digicratie te ontstaan, een nieuwe machtsvorm waarbij de beslissingsmacht van democratische instituties wordt beperkt doordat digitale systemen grotendeels in handen zijn van private, veelal Amerikaanse en Chinese techbedrijven. En dat is een bedreiging voor de democratie, schrijft de Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB), het onafhankelijke adviesorgaan van de Nederlandse overheid, in haar discussienota. In het najaar verschijnt een uitgewerkt rapport met aanbevelingen.
Pet, wet, budget
De Raad ziet dat overheden de grip op het digitale domein kwijt zijn, met gevolgen als datalekken, algoritmische discriminatie, en afhankelijkheid van enkele grote leveranciers (vendor lock-ins). Dat leidt tot een verschuiving binnen de trias politica. Geen nieuws, schrijft de ROB, maar een bekend probleem. Wat mankeert zijn sturing, mandaat en budget, of, zoals ROB dat noemt: pet, wet en budget.
Weg van Microsoft
Het kan ook anders, de Raad noemt ter inspiratie een paar voorbeelden uit Duitsland, Frankrijk, Estland en Spanje. De Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein stapte over van Microsoft naar een opensource-alternatief. Dat wil de Franse stad Lyon ook, zij krijgen financiële steun om dat voor elkaar te krijgen. Frankrijk heeft €2 miljard gereserveerd om autonoom te worden. Estland heeft een data-ambassade opgezet in Luxemburg: Luxemburgse servers slaan gegevens op die cruciaal zijn voor Estse overheidsdiensten, als back-up bij een cyberaanval. In Spanje is een Observatorium voor Digitale Rechten opgericht, ter bescherming van digitale rechten van burgers en ter ondersteuning van de Spaanse Verklaring inzake Digitale Rechten. Dat Observatorium bestaat uit achttien organisaties (maatschappelijke organisaties en academische instellingen) met een budget van €10,83 miljoen, gericht op het voorkomen van online discriminatie en onderzoek naar ethische en sociale vraagstukken rond digitale technologie.
Autonomie met opensource
Wat gebeurt er in Nederland? Genoeg, zegt Hanneke van der Horst. Als directeur van ICATT heeft ze ervaring met opensource en common ground projecten via bijvoorbeeld KISS, een klant-interactiesysteem dat bij verschillende gemeenten draait. ‘In zulke projecten zie ik de publieke waarden privacy en strategische autonomie die in de nota worden genoemd, volledig terugkomen’, zegt ze. ‘De gemeenten die meedoen met commonground-projecten zijn niet afhankelijk van Big Tech, ze beheren zelf hun data en staan zelf aan het roer van de ontwikkeling van de software.’ Andere publieke waarden, zoals menselijke waardigheid en uitlegbaarheid, sluiten volgens Van der Horst ook aan bij haar projecten. ‘Wij zouden het zelf nooit zo benoemen, maar nu ik er over nadenk: ja, de menselijke maat en uitlegbaarheid zijn belangrijk, eindgebruikers zijn vanaf het begin van een project in de lead bij ontwerp en ontwikkeling.’
Gigabudget niet nodig
Estland is wat haar betreft het meest inspirerende voorbeeld. ‘Zo zou Nederland het ook kunnen doen. En dat hoeft geen miljoenen te kosten. Sterker nog, juist die kleinere initiatieven, zoals ik die nu bij allerlei gemeenten zie ontstaan, zijn minstens zo krachtig. Als er gigabudgetten beschikbaar zijn, wordt er vaak een grote organisatie opgetuigd, die snel bureaucratisch en log wordt. Nee, juist die grassroots-initiatieven, waarbij bepaalde gemeenten de voortrekkersrol nemen bieden perspectief. Het groeit organisch, de drempel blijft laag.’
Ze wijst erop dat gemeenten op allerlei creatieve manieren bijdragen aan de commonground-projecten die nu worden opgezet of al draaien. ‘Een gemeente had nog geen budget voor dit jaar, maar levert een bijdragen in de vorm van mankracht. Zo kan iedereen, met middelen die er nu al zijn, in dit avontuur springen.’
Zachtere waarden
In de nota staat een waarschuwing tegen ‘rule as code’, regulering op basis van code die machine leesbaar is en automatisch kan worden uitgevoerd. Dat zet druk op de 'rule of law', ofwel de rechtsstaat, stelt de ROB. ‘Uit ervaring weten wij dat, hoe goed we het ook proberen, een proces bij de overheid nooit helemaal gedigitaliseerd kan worden’, zegt Hanneke. ‘Er zijn ambtenaren die vakkennis hebben, en weten hoe ze de wet moeten interpreteren in verschillende gevallen. We dachten jarenlang dat het digitaliseren van processen juist transparantie en uitlegbaarheid zou vergroten, maar zo langzamerhand blijkt dat er altijd een gedeelte blijft wat je niet kunt automatiseren, waarbij geen harde ja of nee geldt, maar maatwerk nodig blijft.’
Reacties
Om een reactie achter te laten is een account vereist.
Inloggen Word abonnee