In memoriam: Jan Dietz (1945-2026)

Hij was een wetenschapper die zich nooit tot de wetenschap beperkte: voorzitter van de beroepsvereniging VRI, bestuurslid van het Nederlands Architectuur Forum (NAF), jarenlang de Nederlandse vertegenwoordiger in IFIP TC8 en, misschien het belangrijkst, iemand die bij tientallen bedrijven en overheden liet zien dat je eerst de organisatie moet begrijpen voordat je de software bestelt.

Dit in memoriam gaat daarom niet over theorie, maar over wat Jan Dietz de praktijk heeft nagelaten.

Van de fabrieksvloer naar de collegezaal

Jan Dietz begon niet als theoreticus. Na zijn studie elektrotechniek in Eindhoven werkte hij van 1970 tot 1980 in de bedrijfsautomatisering, onder meer aan een productiebesturingssysteem voor de fabrieken van Philips. Daar leerde hij wat elke IT-manager vroeg of laat ontdekt: de techniek is zelden het probleem, de onduidelijkheid over wie wat aan wie belooft des te vaker. In 1987 promoveerde hij in Eindhoven bij Theo Bemelmans en Kees van Hee op het modelleren en specificeren van informatiesystemen.

Een jaar later werd hij hoogleraar bestuurlijke informatiesystemen aan de toenmalige Rijksuniversiteit Limburg in Maastricht. Daar was hij collega van prof. Theo Mulder, de oprichter van Multihouse en medeoprichter van de Stichting Geschillenoplossing Automatisering (SGOA), die sinds 1985 als bijzonder hoogleraar aan dezelfde faculteit verbonden was. Dit blad herdacht Theo Mulder in december 2021 als aartsvader van de Nederlandse IT-sector. De twee hadden elk hun eigen route gelopen, de een als ondernemer, de ander als ingenieur, maar deelden de overtuiging dat de meeste automatiseringsgeschillen ontstaan door onduidelijke afspraken en niet door slechte code. In Maastricht legde Dietz de basis voor wat eerst Dynamic Essential Modelling of Organisations heette en later Design & Engineering Methodology for Organisations: DEMO.

In september 1994 stapte hij over naar de TU Delft, waar hij tot 2009 hoogleraar ontwerpen van informatiesystemen was. Na zijn emeritaat bleef hij actief als gasthoogleraar in Lissabon, Praag en Antwerpen aan de Antwerp Management School.

DEMO in de vakpers, vanaf het midden van de jaren negentig

Dietz koos er bewust voor om zijn ideeën niet alleen in wetenschappelijke tijdschriften te publiceren. Vanaf 1994 verschenen zijn eerste stukken over het herontwerpen van bedrijfsprocessen met DEMO, in de tijd dat business process reengineering de bestuurskamers beheerste. In de jaren daarna legde hij de methode uit aan de lezers van de Automatisering Gids en van het vakblad Informatie, de voorlopers van AG Connect. In 1996 verscheen bij Samsom zijn Nederlandstalige Introductie tot DEMO: van informatietechnologie naar organisatietechnologie. De ondertitel was programmatisch: de aandacht moest verschuiven van de techniek naar de organisatie die ermee moet werken. Voor wie het te abstract vond, voegde hij het verhaal Een reis door Kabouterland toe. In datzelfde jaar schreef hij met Hans Mulder een artikel over het realiseren van strategische reengineering-doelen met DEMO, en in Delft gaf hij een reeks avondcolleges voor 99 gulden, inclusief koffie, cake en het boek, voor belangstellenden uit de praktijk, omdat hij, zoals hij toen zei, zijn ideeën op een niet-commerciële manier wilde verbreiden.

Die houding tekende ook zijn werk voor de beroepsgroep. Hij was voorzitter van de VRI, de Vereniging van Registerinformatici, die in 1984 was ontstaan uit het Nederlands Genootschap voor Informatica en daar in 2012 weer mee samenging. Hij zat in het bestuur van het Nederlands Architectuur Forum, was jarenlang de Nederlandse vertegenwoordiger in IFIP TC8 (informatiesystemen) en lid van werkgroep 8.1 over ontwerp en evaluatie van informatiesystemen. Hij was medeoprichter van het CIAO! Network en van het DEMO Kenniscentrum, het huidige Enterprise Engineering Institute.

Tot op hoge leeftijd bleef hij in AG Connect van zich laten horen. Met Erik Proper en Hans van Vliet weerlegde hij de stelling dat professoren hun geld liever aan eigen hobby's besteden dan aan goed onderwijs. En over het KEI-programma van de Rechtspraak schreef hij met Hans Mulder en advocate mr.drs. Anja Dekhuijzen dat alle seinen op rood stonden, een oordeel dat de werkelijkheid helaas bevestigde. Zijn toon was daarbij altijd dezelfde: niet de techniek faalt, maar het ontbreken van een helder beeld van het organisatieontwerp en wie waarvoor verantwoordelijk is.

Wat een manager aan DEMO heeft

De kern van DEMO is voor een bestuurder in drie zinnen uit te leggen. Een organisatie bestaat uit mensen die met bevoegdheid en verantwoordelijkheid afspraken maken en nakomen. Elke afspraak volgt hetzelfde patroon: iemand vraagt, iemand belooft, iemand levert, iemand aanvaardt. Wie dat patroon in kaart brengt, ziet de essentie van zijn organisatie, los van de toevallige afdelingsindeling, de procesbeschrijvingen van de kwaliteitsafdeling en het ERP-pakket dat ooit is gekozen.

Dat klinkt eenvoudig, en dat was precies de bedoeling. Dietz ergerde zich aan procesmodellen van honderden pagina's waarin niemand meer kon terugvinden wie waarvoor tekende. Een DEMO-model van een middelgrote organisatie past op enkele pagina's, omdat het alleen de transacties toont waarin nieuwe feiten ontstaan: een order, een goedkeuring, een betaling, een oplevering. Alles wat daaromheen gebeurt, van registreren tot rapporteren, is ondersteunend en hoort niet in het essentiële model thuis. Dietz legde dat graag uit aan de hand van de rode, groene en blauwe kabouter: rood stond voor menselijke commitments, groen voor informatie en blauw voor technologie. Maar let op "Rode tuinkabouters bestaan niet", luidde de titel van een van zijn toegankelijke boekjes. Een computer kan geen belofte doen; dat kan alleen een mens met de bevoegdheid daartoe.

Voor managers heeft die eenvoud drie concrete gevolgen. Ten eerste levert een DEMO-model een stabiel vertrekpunt voor requirements. In plaats van toekomstige gebruikers te vragen wat zij nodig hebben, een aanpak die volgens Dietz nooit werkte, beschrijft men eerst welke afspraken het systeem moet ondersteunen. Ten tweede maakt het model organisatieveranderingen bespreekbaar: bij uitbesteding, fusie of digitalisering blijft helder welke resultaten de organisatie moet voortbrengen en wie daarvoor verantwoordelijk blijft, ook als de uitvoering naar een leverancier of een algoritme verhuist. Ten derde vormt het een gemeenschappelijke taal tussen bestuur, business en IT, omdat het model de vragen stelt die een bestuurder herkent: wie mag dit beslissen, wie levert, wie accepteert?

Het is geen toeval dat die taal ook bruikbaar bleek in de rechtszaal, waarin prof. Dietz als LRGD-deskundige optrad. In ICT-geschillen draait het bijna altijd om de vraag wat precies was afgesproken en wie wat had moeten leveren. Het transactiepatroon van Dietz is in wezen een ontleding van die vraag. Zo verbindt zijn werk zich met dat van Theo Mulder en de SGOA: beiden brachten orde in de chaos van automatiseringsprojecten door terug te gaan naar de afspraak.

Het bewijs: van bouwstandaard tot ERP-pionier

Het meest tastbare praktijkresultaat van Dietz' werk staat niet in een boek, maar op de 'pas toe of leg uit'-lijst van het Forum Standaardisatie. VISI, de open standaard voor communicatie en afspraken in bouwprojecten, ontstond in 1997 toen een kerngroep uit de grond-, weg- en waterbouw de communicatie tussen opdrachtgever en aannemer wilde structureren. De groep kwam min of meer bij toeval in aanraking met DEMO en herkende er het eigen probleem in: rollen, verantwoordelijkheden en traceerbare afspraken. Het Forum Standaardisatie beschrijft het metamodel van VISI expliciet als gebaseerd op het werk van prof. Dietz. Rijkswaterstaat gebruikt VISI sinds 2007, sinds 2012 is de standaard verplicht voor de overheid en inmiddels is zij in duizenden projecten toegepast.

IT-ondernemer Joop de Jong, R&D-directeur van het eerste uur bij BAAN en later de oprichter van het succesvolle ERP-bedrijf MPrise, promoveerde op Enterprise Engineering voor ERP.

De praktijktoepassing voor de ERP-wereld kreeg in 2024 een symbolische bekroning. Jan Dietz reikte aan Jan Baan, oprichter van Baan Company en pionier van de Nederlandse ERP-industrie, het diploma DEMOnstrant uit, een erkenning voor het toepassen van het DEMO-gedachtegoed in de praktijk. Op de foto bij dit artikel staan de twee pioniers naast elkaar: de ondernemer die in 1978 begon met het bouwen van bedrijfssoftware en de ingenieur die vanaf 1988 beschreef hoe bedrijven werkelijk in elkaar zitten.

Daartussen liggen tientallen toepassingen die minder zichtbaar zijn maar niet minder nuttig: herontwerpen van bedrijfsprocessen bij banken, verzekeraars, ziekenhuizen en gemeenten, requirements-trajecten bij overheden, en de koppeling van DEMO aan softwareplatforms, zoals de samenwerking met USoft in 2013. Recent onderzoek van dr. Marien Krouwel, prof.dr. Martin Op 't Land en prof.dr.ir. Henderik Proper laat zien dat DEMO-modellen met expliciete implementatiekeuzes rechtstreeks naar software zijn te vertalen. Daarmee komt de belofte van 1996, van informatietechnologie naar organisatietechnologie, dertig jaar later binnen handbereik van low-code en AI-gestuurde ontwikkeling.

Een gemeenschap en een opdracht

Dietz liet geen methode na, maar een gemeenschap die haar verder draagt. Hij leidde een lange rij promovendi op, onder wie prof.dr. Victor van Reijswoud, prof.dr. Martin Op 't Land, dr. Steven van Kervel, dr. Joop de Jong en dr. Linda Terlouw. Rond het CIAO! Network ontstond een internationaal netwerk met onderzoekers in o.a. Lissabon, Praag, Tokio en Pretoria. Via opleidingen aan de Universiteit Antwerpen, Antwerp Management School en hogescholen als Avans, NOVI en de Master of Informatics in Utrecht bereikte het gedachtegoed de mensen die het in hun organisaties toepassen. Onder leiding van prof.dr. Erik Proper (TU Wenen), prof.dr. Frank Harmsen (Universiteit Maastricht) en ondergetekende (Universiteit Antwerpen, Antwerp Management School) werkt een nieuwe generatie onderzoekers, onder wie Domenico Pochiero, Ernst Kropf, Luc van Hemelrijck, Hans Nouwens, Shakha Mirza, Edwin de Haan, Silke van Rooij en anderen, aan nieuwe vragen.

Zijn laatste grote werk was de trilogie die wij samen schreven voor de Springer-serie Enterprise Engineering: Enterprise Ontology (2019, tweede editie, 2024), Enterprise Design Fundamentals (2025) en Enterprise Governance and Management (2026). Begrijpen, ontwerpen en besturen, verbonden door één grondslag. Het derde deel verscheen kort na zijn 81ste verjaardag. Bij de overhandiging vroeg hij, met de scherpe humor die iedereen van hem kende: 'Was één boek niet genoeg geweest om het te begrijpen?'

Die vraag is actueler dan ooit. Nu organisaties de uitvoering van hun werk steeds verder overlaten aan AI-agents, dringt zich precies de vraag op die Dietz dertig jaar geleden stelde: wie is bevoegd om te handelen, en wie draagt de verantwoordelijkheid als het misgaat? Een algoritme kan rekenen, redeneren en zelfs onderhandelen, maar het kan geen belofte doen. Dat blijft het werk van mensen met bevoegdheid. Wie dat onderscheid helder houdt, kan AI inzetten zonder de greep op de organisatie te verliezen. Wie het vergeet, bouwt een rode tuinkabouter.

Jan Dietz gaf bestuurders en IT-professionals een taal om te begrijpen wat mensen samen tot stand brengen en hoe technologie dat kan ondersteunen. Die taal is nu van ons allemaal.