Innovatie & Strategie

Branche
Politiek moet ethische discussie voeren over digitalisering

Politiek moet ethische discussie voeren over digitalisering

‘Wat doet digitalisering met ons als mens?', zegt Eerste Kamerlid Arda Gerkens.

Arda Gerkens © De Beeldredaktie,  Peter Strelitski
19 december 2018

‘Wat doet digitalisering met ons als mens?', zegt Eerste Kamerlid Arda Gerkens.

Als het gaat om technologie, ICT en digitalisering reageren politici te ad hoc, vindt Eerste Kamerlid Arda Gerkens. Zij mist vanuit de politiek een debat over hoe digitalisering invloed heeft op het dagelijks leven van de burger. “We moeten het hebben over de ethische kant. We komen aan grenzen, of zijn er zelfs al overheen, als het gaat over de invloed van IT op ons leven. De invloed is inmiddels zo groot dat het nadelige kanten heeft.”

Cybercriminaliteit kreeg in de laatste twee begrotingen van het kabinet veel aandacht. En ook de digitaliseringsnota’s laten zien dat er binnen de overheid aandacht is voor technologie en ICT. Dat is een goede ontwikkeling, vindt Arda Gerkens. In haar politieke carrière maakte Gerkens zich hard voor meer begrip van technologie en ICT bij politici en binnen de overheid. Dat deed ze onder andere als voorzitter in de tijdelijke Kamercommissie verspilling ICT-projecten, een voorloper van de Commissie Elias.

“Het onderwerp ICT of technologie is veelomvattend. Je hebt de praktische uitvoering qua wetgeving, en de gevolgen daarvan voor ICT bij de overheid. Daarnaast zie je dat de gedigitaliseerde samenleving iets met onze samenleving doet. Hoewel er aandacht voor is, wordt ad hoc gereageerd. Er verschijnen nota’s over digitalisering in het onderwijs of op andere plekken en er worden verkenningen gedaan. Maar ik mis de samenhang tussen het beleid en ik mis het filosofische debat.

Ik wil het graag hebben over wat digitalisering met ons als mens doet. Fake news heeft bijvoorbeeld een enorme impact. Er wordt gepraat over of de aarde plat is of niet. Wetenschap wordt aangevallen. Die reikwijdte heeft internet. Ook het individualisme wordt enorm versterkt. De gevolgen hoeven niet altijd slecht te zijn, maar technologie begint nu wel zijn nadelige kanten te laten zien. Dat is wel iets waar ik me zorgen over maak.”

Ethische commissie

Gerkens denkt bijvoorbeeld aan een ethische commissie op de digitale samenleving. “We moeten de terreinen afbakenen waar het nog niet te laat is. Ik heb ooit geleerd: alles is technisch mogelijk, de vraag is alleen wanneer. Dat brengt kansen met zich mee, die twee kanten kunnen opgaan. Je ziet het bijvoorbeeld aan de hackwet. De politie krijgt bevoegdheden, omdat ze kansen ziet. Maar nu zegt de Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden, die deze verzoeken tot het zetten van taps van de AIVD en de MIVD controleert, dat 20% van die verzoeken fout is. Dat betekent dat het denken – hoe ga ik daarmee om, hoe ga ik het inzetten, wanneer ben ik nog integer – op gang moet komen. Dat moet niet vanuit de praktijk gebeuren, maar vanuit een visie.”

Waar moet de discussie plaatsvinden? Is dat vanuit gemeenten, nationaal of Europees?

“Het moet een nationale visie zijn, die van boven naar beneden doorsijpelt. Bij gemeenten speelt het niet zo snel dat ze zich afvragen of het nog wel ethisch is wat je doet. De EU speelt hier ook een rol in. En dan verbaas ik me weer over de onkunde daar.”

De onkunde wijt Gerkens aan de angst voor kennis. “Omdat je niet begrijpt hoe het werkt, wil je niet je vingers eraan branden. Dat zie ik nog steeds. Eerlijk gezegd, ik begrijp ongeveer hoe het in elkaar zit. Maar dat hoeft ook niet; ik moet weten wat het effect is. Dat geldt ook als ik een huis bouw. Ik hoef echt niet te weten hoe het fundament eruitziet. Ik moet weten hoe ik wil dat het huis eruit komt te zien. Politici praten ook over wegenbouw en weten dan niet hoe zoab wordt geproduceerd, maar wel wat de effecten kunnen zijn.”

Terugkijkend naar de afgelopen jaren zie je dat de overheid veel aandacht gaf aan de bestrijding van cybercrime. Wat vindt u daarvan?

“Nederland doet het op dit gebied internationaal goed. Het onderwerp is ons vlaggenschip aan het worden. We hebben de grote One Conference. Grote partijen kijken naar ons. Nederland is goed zichtbaar op dit terrein. In mijn vak zie ik dat de politie het op het gebied van kinderporno internationaal echt goed doet. We moeten daarin vooral blijven investeren. Wat Nederland ook goed doet, is dat ze het samen met het bedrijfsleven doet; de stakeholderapproach.”

Maar de bestrijding van cybercrime is niet het enige dat de overheid zou moeten doen, vindt Gerkens. Op andere gebieden zou er meer aandacht mogen komen. Ze doelt daarmee bijvoorbeeld op een economisch klimaat waarin technologiebedrijven kunnen ontwikkelen. “De beste aanval op Google is een Europese Google. Dat komt niet vanuit een overheidsproject. Dat moet echt wel van bottom-up van bedrijven zelf komen. De overheid moet zorgen voor een broedplaats. Tegelijkertijd, en dat is het grootste risico dat op ons afkomt, is er het tekort aan arbeidskrachten.”

Kinderen moeten leren programmeren

Gerkens pleit daarom voor meer aandacht voor ICT in het onderwijs. “We praten over curriculum en mediawijsheid – het is absoluut waar dat je digitaal geletterd moet zijn straks, en dat moet je op school leren – maar we moeten kinderen ook echt spelenderwijs gaan leren programmeren, dat het leuk is en leuk is om te doen. Ook meisjes. Het komt nu pas zo laat op de middelbare school, als het al komt. De whizzkids hebben het zichzelf dan al geleerd.”

Is het tekort aan IT’ers een van de thema’s waarmee de overheid zich moet bemoeien?

“We hebben zoveel slimme mensen in Nederland. Maar we moeten die mensen wel enthousiast maken. Er zijn leuke initiatieven op dit gebied, maar dat kunnen we nog wel meer stimuleren als overheid. Wat ik jammer vind, is dat je er wel aandacht is voor digitaal onderwijs maar niet voor hoe je digitaal wordt.”

Moet de overheid zich bemoeien met algoritmen?

“Ik vind het een moeilijke kwestie. Ik ben voor open source en ik vind dat alles vrije software zou moeten zijn. Wat er gebeurt in een algoritme zou zichtbaar moeten zijn, want het bepaalt ons leven. Ik ben voor de transparantie. Het is voor een democratische rechtstaat van belang. Moet een overheid zich daarmee bemoeien? Nou, verder niet, denk ik. De overheid zou per definitie vrije software moeten gebruiken. Het is zelfs gevaarlijk dat zij software gebruikt waarover zij geen controle heeft.”

Fouten in software; moet de overheid zich daarmee bemoeien?

“Natuurlijk is het zo dat de impact van een fout in software verschillend kan zijn. Een fout in software voor een kerncentrale is iets anders dan een fout in kantoorsoftware. Ik denk dat je altijd moet beseffen dat als je iets laat bouwen, digitaal of fysiek, daar fouten bij kunnen ontstaan en dat er risico's aan zijn verbonden die groot kunnen zijn. Dat zul je dus op een goede wijze moeten afdekken. En tegelijkertijd moet je ze accepteren. Er worden nu eenmaal fouten gemaakt. Die moeten zo snel mogelijk worden gedicht.”

En toch: mensen kunnen fouten in software slecht accepteren. Een voorbeeld zijn de fouten in de software in de zelfrijdende auto, terwijl er dagelijks ongelukken gebeuren met auto’s die we zelf besturen.

“Het is inderdaad opvallend dat mensen zo bang zijn voor die zelfrijdende auto. In de vernieuwing gaan dingen hard, en dat is ook spannend. We willen die vergemakkelijking van ons leven, maar als het groot is, is het toch eng en vreemd. Het is ook goed als we daar af en toe kritisch naar kijken. En tegelijkertijd denk ik dat de overheid daar ook een rol in kan spelen. Als een overheid een innovatief klimaat neerzet, dan gaat de burger daar uiteindelijk wel in mee. Laten we bijvoorbeeld een stukje tunnel aanleggen voor de hyperloop.”

Soms moet je als overheid ook een beetje pushen?

“Ja, maar niet omdat je dan als overheid weer een fantastisch project hebt waar je naam achter staat. “

Buiten de boot

Robotisering; moet de overheid zich daarmee bezighouden?

Robotisering vind ik typisch zo’n thema waar vanuit angst wordt gepraat. We hebben altijd gestreefd naar zo veel mogelijk welvaart en zo weinig mogelijk vervelend werk doen. En naarmate we meer automatiseren, wordt gezegd dat de banen verdwijnen. Ik ben daar niet zo bang voor. Ik denk dat robotisering ook veel nieuwe banen met zich meebrengt, want die robots moeten onderhouden, gemaakt en schoongemaakt worden. Het is wel van belang dat we met het oog op die robotisering voldoende mensen hebben die dat kunnen realiseren. En daar zit de uitdaging die we hebben. Mensen gaan buiten de boot vallen, daar ontkom je niet aan. Dat zie je elke keer als er nieuwe ontwikkelingen in de wereld zijn. En daar zullen we oog voor moeten hebben, hoe we het moeten kunnen oplossen.”

Hier moet de overheid ook pushen?

“Ik zeg in elk geval: niet zo bang zijn. Het is een verantwoordelijkheid van de overheid om voldoende geëquipeerd te zijn om die golfbeweging zelf te kunnen nemen. Dat we bijvoorbeeld geen mensen uit het buitenland hoeven te halen om het te doen. Tegelijkertijd moeten we beseffen dat we moeten blijven ontwikkelen, omdat morgen je baan er helemaal anders uit kan zien. Dat is in sommige gevallen heel vervelend, en in sommige gevallen is het heel leuk.”

Wat wordt het thema in de politiek voor volgend jaar?

“Cybercrime en de invloed van spionage. Het is belangrijk dat we hierover praten, maar we moeten niet vergeten dat we het in Nederland goed doen op dit gebied. Er wordt altijd een heel dreigend beeld neergezet en dat is onterecht. Het is echt niet zo dat we voortdurend over onze schouder moeten kijken.”

Wat zou het thema moeten zijn?

“We moeten het hebben over de ethische kant van digitalisering. We komen aan grenzen, of zijn er zelfs al overheen, als het gaat over de invloed van IT op ons leven. De invloed is inmiddels zo groot dat het nadelige kanten heeft.”

Gaan we het erover hebben?

“In kleine kring wordt erover gediscussieerd. Bijvoorbeeld naar aanleiding van het rapport 'Opwaarderen' van het Rathenau Instituut, dat gekomen is naar aanleiding van mijn motie. Daar ben ik ontzettend blij mee. Van onderop is men bezig met deze vraag. Misschien nog te weinig, in elk geval minder dan ik zou willen. Maar ik ben zo blij dat het er wel is.”

Magazine AG Connect

Dit artikel is ook gepubliceerd in het magazine van AG Connect (nummer 12, 2018). Wil je alle artikelen uit dit nummer lezen, klik dan hier voor de inhoudsopgave

Lees meer over
Lees meer over Innovatie & Strategie OP AG Intelligence
Reactie toevoegen
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.