Innovatie & Strategie

Artificial Intelligence
AI en rechtspraak

AI - last of lust voor rechtspraak?

Hoe AI de Rechtspraak kan ondersteunen

© Shutterstock Production Perig
20 mei 2022

Hoe AI de Rechtspraak kan ondersteunen

Met het gebruik van kunstmatige intelligentie in de rechtspraak wordt al volop geëxperimenteerd. Voordelen genoeg. Maar ook nadelen genoeg. Niettemin kan AI een goede hulp zijn voor de rechtspraak. In dit eerste deel van een tweeluik beschrijft Ruud Leether de stand van zaken op dit ogenblik.

Rechters die alle dagen continu zaken behandelen. Relevante feiten snel en feilloos vaststellen, toepasselijke regelgeving en jurisprudentie in een oogwenk analyseren en, niet gehinderd door enig vooroordeel, foutloos uitspraak doen. Die nooit humeurig, vermoeid of gefrustreerd raken, achterstanden in een mum van tijd hebben weggewerkt en zo efficiënt werken dat de proceskosten snel omlaag kunnen. Kortom, het gedroomde rechtsprekende paradijs binnen handbereik, zij het dat dat niet meer zal worden bevolkt door in toga’s gehulde rechters van vlees en bloed, maar door kunstmatige intelligentie (AI).   

Diverse overheidsbesluiten zoals die inzake belastingen, kinderbijslag, verkeersboetes, bijstand en studiefinanciering, worden inmiddels al geautomatiseerd genomen en ook binnen de Rechtspraak staat meer automatisering hoog op de agenda. Niet verwonderlijk want voordat recht kan worden gesproken moet veel informatie worden verwerkt. De instroom van zaken is bovendien hoog, wacht- en behandeltijden zijn vaak lang terwijl het de Rechtspraak structureel ontbreekt aan middelen om de capaciteit snel te vergroten.

Een verre toekomst?

Dat ook binnen de Rechtspraak serieus wordt nagedacht over meer automatisering met inbegrip van toepassingen die gebruik maken van AI, kort gezegd systemen die menselijke intelligentie nabootsen om taken uit te voeren en die zichzelf kunnen verbeteren met behulp van door henzelf vergaarde informatie, is dan ook begrijpelijk.

Het idee van een al dan niet deels geautomatiseerde rechtspraak is trouwens niet nieuw. Al in 2018 pleitte mr F.C. Bakker, toenmalig voorzitter van de Raad voor de Rechtspraak, voor een “in hoge mate geautomatiseerde afdoening van zaken die zich daarvoor lenen, zodat meer tijd over blijft voor zaken die ertoe doen”. Bakker maakte zich vooral zorgen over de afnemende toegankelijkheid van de rechtspraak met name voor zaken waarin een rechterlijke beslissing weinig anders dan een routinematige handeling is en burgers snel, efficiënt en goedkoop geholpen willen worden. Of ook partijen bij een keuze voor geautomatiseerde zaakafdoening betrokken zouden moeten worden en op basis van welke criteria (bijvoorbeeld alleen bij duidelijke feiten, zonder kwalificatieproblemen en geen tegenspraak) die zou kunnen worden gemaakt, liet hij in het midden.

Voormalig minister van Rechtsbescherming Sander Dekker wees er in zijn brief van 11 januari 2019 aan de Eerste Kamer op dat de Rechtspraak al druk met AI-toepassingen experimenteerde. Daarmee doelde hij hoogstwaarschijnlijk op het medio 2018 bij de rechtbank Oost-Brabant gestarte onderzoek “Kunstmatige Intelligentie Kennissysteem voor de rechtspraak”. Uitgangspunt daarbij was, aldus Dekker, “vooralsnog niet: een keus tussen mens of machine, maar: keuze voor mens en machine die samenwerken als team. Want voorshands lijkt dat de sterkste combinatie.” Een latere keuze voor uitsluitend de machine sloot hij daarmee niet uit.

Sneller en beter?

Ook bij de Europese Commissie in Brussel staat AI hoog op de agenda. Wat betreft het gebruik daarvan door de Rechtspraak is de Commissie van mening dat werkprocessen dan beter kunnen worden gestroomlijnd en de werklast eerlijker kan worden verdeeld. Zo kunnen forse tijdsbesparingen worden behaald en kan de kwaliteit van de rechtsstelsels worden verbeterd, aldus de Commissie. Die eist daarbij trouwens ook een belangrijke rol voor zichzelf op om ervoor te zorgen dat de ontwikkeling van AI in lijn is met de Europese waarden en fundamentele rechten.

Na het “Witboek kunstmatige intelligentie” uit 2020 kwam de Commissie vorig jaar met een voorstel voor een AI-verordening inclusief een regelgevend kader. Dat gaat uit van een “risk-based approach”, waarbij strengere eisen gelden naarmate de risico’s groter zijn. Bij gebruik van AI ten behoeve van rechtspraak is sprake van een “hoog risico” en gelden extra strenge eisen voor onder meer transparantie, datakwaliteit, beveiliging en menselijk toezicht. Wordt daaraan niet voldaan, dan kunnen boetes van vele miljoenen euro’s worden opgelegd. Het zal, gelet op het grote belang van deze concept-verordening, nog wel even duren voordat die definitief wordt, maar de Rechtspraak zij op voorhand gewaarschuwd.

Interessant voor juridische beroepsbeoefenaren is ook het in december 2018 door de European Commission for the Efficiency of Justice (CEPEJ) opgestelde “European ethical Charter on the use of Artificial Intelligence in judicial systems and their environment”.  

Een blik op het “EU-scoreboard voor Justitie 2021”, waarop vergelijkende informatie over digitalisering in de lidstaten ten behoeve van rechtspraak staat, leert dat diverse lidstaten bij hun rechtspraak reeds AI-toepassingen gebruiken. Bijvoorbeeld ten behoeve van een geautomatiseerde zaaktoewijzing maar soms ook al bij de uitvoering van rechterlijke kernactiviteiten. Gebruik van AI bij rechtspraak is dus geen toekomstmuziek meer, maar de realiteit. 

Ondersteunende rol

Over de mogelijk- en vooral de wenselijkheden van het gebruik van AI bij rechtspraak lopen de meningen uiteen. Vooralsnog gaan de gedachten vooral uit naar het gebruik daarvan ter ondersteuning van griffiers en rechters (“AI in court”). Rechtspreken is, mede door de grote hoeveelheid te verwerken informatie (procesdossiers, regelgeving, jurisprudentie enz.) een tijdrovend proces dat met gebruikmaking van AI-toepassingen aanzienlijk kan worden verkort. Ook kan de instroom van zaken daarmee beter worden beheerst bijvoorbeeld door al direct bij binnenkomst een onderscheid tussen bulk- en specifieke zaken te laten maken. Met behulp van AI kan het management bovendien sneller en gerichter inzicht worden verschaft in data die essentieel zijn voor het functioneren van de rechtspraak.

Voorts kunnen, zoals de advocatuur dat ook doet, AI-kennissystemen nuttig worden gebruikt voor het analyseren van jurisprudentie en het signaleren van juridische trends. En wie wel eens processen verbaal van zittingen moet lezen, zal met mij ongetwijfeld reikhalzend uitkijken naar een intelligent auto-transcriptiesysteem dat onmiddellijk na de zitting kan zorgen voor een (deugdelijk) verslag van het besprokene.

Hulpje

En misschien kan AI de rechter zelfs wel helpen bij het identificeren en prioriteren van partijstandpunten en, bij wijze van advies, aanreiken van bouwstenen voor de uitspraak. Uitsluitend bij wijze van advies dan, want AI-toepassingen bedoeld voor gebruik ter ondersteuning van de rechter dienen geen - directe - invloed op de uitkomst van een procedure te hebben.

AI kan ongetwijfeld ook nuttig worden gebruikt bij het - arbeidsintensieve - anonimiseren van uitspraken zodat die dan in veel grotere getalen kunnen worden gepubliceerd dan de magere 5% van rechterlijke uitspraken waarin dat nu gebeurt.

Potentiële gebruiksmogelijkheden voor “AI in court” al op het eerste gezicht ruim voldoende dus.

Tweeluik

Dit is deel één van een tweeluik over AI in de Rechtspraak. Deel twee verschijnt in het juni-nummer van AG Connect. Daarin wordt ingegaan op AI in een daadwerkelijk rechtsprekende rol: de robotrechter die de plaats inneemt van de menselijke rechter.

Magazine AG Connect

Dit artikel is ook gepubliceerd in het magazine van AG Connect (mei 2022). Wil je alle artikelen uit dit nummer lezen, zie dan de inhoudsopgave.

Reactie toevoegen
De inhoud van dit veld is privé en zal niet openbaar worden gemaakt.