Management

Juridische zaken

13 vragen over 
auteursrecht in IT

19 april 2013

1] Wat is auteursrecht?

Auteursrecht (‘copyright’) is het recht dat de maker van ‘een werk’ heeft om zijn voortbrengsel te exploiteren en beschermen. Het is één specifieke vorm van intellectueel eigendom. Andere in Nederland voorkomende vormen van IE zijn:

  • Octrooi (patent)
  • Merkenrecht
  • Handelsnaamrecht
  • Halfgeleidertopografierecht
  • Databankrecht
  • Modellenrecht

Het onderscheid tussen verschillende vormen van IE is van belang, omdat er verschillende regels voor gelden en omdat ze op verschillende zaken betrekking hebben. Zo beschermt het auteursrecht bijvoorbeeld niet de functionaliteit op zichzelf van een programma. Om de functionaliteit van een programma te beschermen zou je eerder aan octrooi moeten denken. Andersom is het niet mogelijk een octrooi te vestigen op de software ‘als zodanig’, wel op ‘software-gerelateerde uitvindingen met een technisch karakter’.

IE staat naast iets anders: zakenrechtelijk eigendom (een ‘zaak’ is juristentaal voor ‘een ding’).

2] Hoe kom je aan auteursrecht?

Auteursrecht ontstaat door het creëren (doorgaans ‘schrijven’) van een werk dat een oorspronkelijk resultaat is van de menselijke geest. Dat schrijven (programmeren) is essentieel. Degene die het verhaal vertelt is daarmee nog geen auteursrechthebbende; degene die het opschrijft wel. Naar IT vertaald: op een idee voor programmatuur of functionaliteit kun je geen auteursrechten doen gelden.

Een en ander betekent niet per se dat degene die ‘het werk’ maakte ook de (initiële) auteursrechthebbende is, want in veel gevallen zal zijn werk- of opdrachtgever de samenwerking zo hebben ingericht dat deze de auteursrechthebbende wordt. Het bedrijf moet dan wel kunnen aantonen dat:

  • De creatie plaats vond naar ontwerp van een ander dan de maker alsmede onder leiding en toezicht van die ander; of
  • Er sprake was van een dienstverband.

Loondienst dekt de condities ruwweg, mits het werk binnen de functieomschrijving valt of – als het daarbuiten valt – er sprake is van een (impliciete of expliciete) opdracht of instructie van de werkgever.

Dat alleen het gerealiseerde door auteursrecht wordt beschermd, impliceert dat de functionaliteit van het programma erbuiten staat. Die maakt immers deel uit van het niet auteursrechtelijk te beschermen ontwerp. Alleen deze specifieke realisatie van die functionaliteit is auteursrechtelijk beschermd. Dat betekent dus ook dat auteursrecht namaak van een programma niet verbiedt, mits er maar wordt nagemaakt zonder te kopiëren (‘te ontlenen’).

3] Welke rechten kun je ontlenen aan auteursrecht?

In het algemeen biedt auteursrecht de houder ervan mogelijkheden om te voorkomen dat anderen de vruchten plukken van zijn of haar kennis en creatieve werk. De auteursrechthebbende kan onder meer:

  • Verspreiding (‘openbaarmaking’) verbieden.
  • Overname van delen van het werk (‘verveelvoudiging’) tegengaan. De auteursrechthebbende zal dan wel aannemelijk moeten maken dat er sprake is van ontlening; de opponent zal namelijk aanvoeren dat hij het zelf zo heeft geschreven en dat de overeenkomst in de code het begrijpelijke gevolg is van overeenkomst in functionaliteit (die niet onder auteursrecht valt). Soms kunnen meegekopieerde fouten als bewijs worden aangevoerd. Uitgevers van woordenboeken verwerken om die reden soms een paar zelfverzonnen woorden in hun uitgaven, zogeheten ‘spook-lemma’s’.
  • Bezwaar maken tegen onredelijke veranderingen. Dit zogeheten persoonlijkheidsrecht is onder meer van belang als de auteursrechthebbende zijn recht op exploitatie heeft overgedragen aan een ander. Dit zou onder meer van belang kunnen zijn voor makers van videogames die het recht op exploitatie van het spel aan een uitgever overdroegen, maar als bedenker wel zelf de inhoud en vorm – in artistiek en ethisch opzicht – willen bewaken.

4] Hoe weet ik of ik auteursrechten kan doen gelden?

De vraag ‘Heb ik het auteursrecht?’ is doorgaans moeilijk met stelligheid te beantwoorden. De meeste contracten in de IT zijn gebaseerd op de aanname dat vaststaat wie de maker is, maar dat is de praktijk soms allerminst het geval.

  • Iemand weet dat hij de maker is, maar kan hij het ook aantonen? En kan diegene ook aantonen dat de eventuele mede-maker(s) onder zijn gezag en op zijn aanwijzingen voor hem werkten?
  • Weet u zeker dat er geen sprake is geweest van ‘ontlening’, bijvoorbeeld door knippen en plakken van brokken uit andere code (al dan niet open source)?
  • Is de versiegeschiedenis van het programma duidelijk, vanaf beta-versie 0.1?

Als een geschil over intellectueel eigendom voor de rechter komt, zal dat meestal eerst een kortgedingrechter zijn. Zo’n zaak heeft als regel een hoog ‘welles-nietesgehalte’, waarbij de rechter, zo hij al de knoop doorhakt, geneigd is zich te laten leiden door de argumenten die het meest met documentatie worden geschraagd. Een aantoonbaar oudere versie van de broncode kan in dat kader een belangrijke rol spelen.

5] Hoe kun je nagaan of iemand het auteursrecht op een bepaald programma heeft?

Er bestaat – anders dan met octrooi het geval is – geen auteursrechten­register. Dat maakt het achterhalen en verifiëren van claims lastig. Voor het bestaan van een auteursrecht, is het niet noodzakelijk dat dit expliciet door iemand wordt opgeëist. Het auteursrecht ontstaat namelijk bij de creatie ervan, los van de vraag of de ‘maker’ dit expliciet kenbaar maakt in de buitenwereld. Maar ook als het intellectueel eigendom wel expliciet wordt opgeëist – in een contract, in de code of in het openingsscherm – dan nog is het denkbaar dat die aanspraak niet deugt. Wie garandeert dat degene die het programma zegt te hebben gemaakt, zijn verhouding met medewerkers auteursrechtelijk goed regelde? Hoe zeker is het dat er nergens ongeautoriseerd code werd hergebruikt? Dit laatste probleem speelt met name bij open source, waarbij het risico bestaat dat een auteursrechthebbende soms jaren later nog met fikse claims aan de deur klopt. (Opensourcelicenties geven vaak wel veel ruimte om codes te gebruiken, maar het is niet zo dat open source per definitie inhoudt dat de makers afstand doen van hun auteursrecht.)

6] En als je daar niet uitkomt?

Als due diligence niet mogelijk blijkt of geen uitsluitsel geeft, is vrijwaring soms een optie. Dat houdt in dat de verkoper instaat voor toekomstige claims van anderen die met meer succes dan hij zelf het auteurschap opeisen. Zo’n inzet op toekomstige aansprakelijkheid heeft uiteraard alleen zin als de verkopende partij voldoende diepe zakken heeft om de eventuele schade ook daadwerkelijk op te kunnen verhalen.

7] Al die juridische rimram kost klauwen met geld. Hoe kan dat uit?

Waarde schuilt niet in een product, maar in de mogelijkheid om het product te vermarkten. Bij bedrijfsovername is de bedrijfswaarde vaak in hoge mate bepaald door de IE-rechten. Als die niet aantoonbaar zijn, dan biedt de behaalde omzet weinig houvast, want als een ex-werknemer of stagiair over een paar jaar met succes (een deel van) het auteursrecht claimt, kan deze met terugwerkende kracht een evenredig deel van de met het desbetreffende auteursrecht gegenereerde winst opeisen. Een verstandige koper zal aan dat risico een bedrag toekennen dat hij in mindering brengt op zijn raming van de bedrijfswaarde.

Het risico van winstafdracht wegens inbreuk op auteursrecht moet niet worden onderschat. Ga in principe uit van:

  • Schadevergoeding of afdracht van alle winst op producten en/of diensten waarin ongeautoriseerd gebruik is gemaakt van het intellectueel product in kwestie (zonder compensatie voor het ondernemingsrisico en de in dat kader geïnvesteerde bloed, zweet en tranen).
  • Staking van verdere exploitatie.
  • Geleverde producten weer bij klanten weghalen (recall). Die klanten kunnen dan op hun beurt weer schade claimen wegens wanprestatie.
  • Het transparant maken van de productie- en afnameketen (dus het noemen van de namen van foute toeleveranciers en afnemers).
  • Plicht tot rectificatie en publicatie van het vonnis.
  • Proceskosten (die in IE-zaken extra hoog kunnen oplopen vanwege specifieke wettelijke regels).

8] Waarom is auteursrecht zoveel vaker dan ‘gewoon’ eigendom onderwerp van juridische strijd?

Auteursrecht is vaak slecht geregeld, omdat de maker op het moment dat hij dat zou moeten regelen, doorgaans met andere dingen bezig is en vaak nog geen idee heeft van het toekomstig belang ervan. Auteursrecht is ook niet met rechtskracht te deponeren bij een officiële overheidsinstantie, zoals voor bijvoorbeeld octrooi wel mogelijk is. En als in contracten auteursrechten worden beschreven, rammelen de formuleringen in veel gevallen.

9] Wat zijn veel voorkomende ‘misformuleringen’ in documenten rond auteursrecht?

  • ‘Ik draag de software aan u over’ kan inhouden dat u wordt opgescheept met een USB-stick, met code maar zonder auteursrechten.
  • ‘Ik draag de auteursrechten aan u over’ betekent niet automatisch dat u ook de beschikking krijgt over de broncode waarop het auteursrecht betrekking heeft. U heeft slechts het recht verworven om van alles met de code te doen (vermenigvuldigen, wijzigen), maar dat u van dat theoretisch recht geen effectief gebruik van kunt maken zonder over de code te beschikken is niet het probleem van de verkopende partij.
  • ‘Software’ is een vaag begrip. Het kan worden uitgelegd als de ‘executables’, terwijl de koper wellicht ook over de broncode wilt beschikken. Spreek daarom over ‘programmatuur’ en specificeer of het om executables dan wel om broncode gaat. De broncode is doorgaans nodig voor onderhoud van de software.
  • Gebruikersinterfaces vallen buiten het juridische concept van programmatuur. De wet ziet de gebruikersinterface als een aparte vormgeving, waarover bij overdracht dus ook aparte afspraken moeten worden gemaakt.
  • Vaak missen de formuleringen detail. Benoem alle tools, hulpprogramma’s, vertaalde versies en documentatie. Geef ook aan ook wat eventueel niet wordt overgedragen.

10] Wat kun je, gegeven het ontbreken van een centraal register van auteursrechten, doen om je aanspraken op auteursrecht op programmacode toch nog zo veel mogelijk te beschermen?

Je kunt code of andere ‘oorspronkelijke producten van de menselijke geest’ wel onverplicht deponeren, bij bijvoorbeeld een notaris of een Escrow-dienstverlener. Aan zo’n depot zijn geen harde aanspraken te ontlenen, maar het versterkt wel je positie in geval van een toekomstig conflict. Zo bewijst het in ieder geval dat je op die datum al beschikte over de code.

Daarnaast is het zaak de ontstaansgeschiedenis van de software goed te documenteren. Een moderne versiebeheeromgeving kan tot op regelniveau bijhouden wie welke code wanneer toevoegde of aanpaste.

En om discussies achteraf (soms jaren later) met medewerkers te voorkomen, is het raadzaam in te arbeidsovereenkomst vast te leggen dat er sprake is van:

  • Een gezagsverhouding.
  • Betaling die behalve voor de gewerkte uren ook voor de overdracht van alle eigendomsrechten compenseert.
  • Een overdracht van auteursrechten aan de werkgever.

Dat laatste is met name van belang als het gedetacheerden betreft; er zijn gevallen bekend waarbij een detacheringsbureau met succes het auteursrecht op een door hun medewerkers bij een klant gemaakte programmatuur claimde. Ook met zzp’ers en stagairs (niet betaald, geen gezagsverhouding) is het wat IE betreft opletten geblazen. Het is niet ongebruikelijk dat de algemene voorwaarden van de Universiteit of Hogeschool op voorhand en categorisch alle IE op door de stagiair gecreëerde zaken claimt.

Last but not least is het hoe dan ook verstandig in elke versie – bij voorkeur in het openingsscherm – de auteursrechten expliciet te claimen, met datum en het bekende copyright-teken. Dit is geen vereiste, maar kan bewijstechnisch soms in je voordeel werken.

11] Hoe maak je zo’n © ?

Op een Mac: Option g, op een Windows-computer: Ctrl-Alt c

12] Is waterdichte regeling van intellectueel eigendom eigenlijk wel mogelijk ?

Waarschijnlijk niet. Bovendien, staar je niet blind op ‘juridische beveiligingen’. Als een gefrustreerde ex-werknemer je broncodes naar een piratensite uploadt is deze voorgoed in online circulatie en voorwerp van een niet meer te traceren veelheid aan ontleningen en openbaarmakingen. Het enige wat dan rest is je schade verhalen op de boosdoener in kwestie, maar als die post zijn of haar draagkracht te boven gaat, dan geeft dat vermoedelijk meer emotionele dan zakelijke voldoening. In een enkel geval is ook Justitie bereid om strafvervolging in te stellen. In dat geval moet je dus aangifte doen.

13] Kan aan bovenstaande uitleg enig valide juridisch argument worden ontleend?

Dat valt te betwijfelen. Dit artikel is zoveel mogelijk gesteld in gewone-mensentaal. Daarmee is, omwille van de toegankelijkheid, hier en daar juridische precisie opgeofferd. Beschouw het als ‘gevoeligmaker’, om te overwegen of er reden is tot verdere verdieping in de juridische merites van software. Dat zou, voor zo ver auteursrechtelijke aanspraken op het gebied van IT betreft, onder meer kunnen via de IT-branche-organisatie Nederland ICT. Die heeft op haar website een sectie IE, met onder meer tips, meer vragen en antwoorden en standaard leveringsvoorwaarden.

Daarnaast beschikt Nederland ICT over een afdeling juridische zaken, waar IT-leveranciers terecht kunnen voor advies rondom intellectueel eigendom, contracten en ondersteuning bij onderhandelingen en conflicten. Tenslotte organiseert Nederland ICT met enige regelmaat een workshop over IE. Deze ‘13 vragen en antwoorden’ zijn een bewerking van aantekeningen gemaakt tijdens de IE-workshop van 29 januari 2013. Deze workshops worden aangekondigd op de website en de nieuwsbrief van Nederland ICT.

Uitgebreide informatie over IE op software is te vinden in het boek Softwarerech” van Mr. Struik, Van Schelven en Hoorneman (Kluwer, 2010).

Met dank aan Peter van Schelven en Vera Schönfeldt van Nederland ICT.

 
Lees het hele artikel
Je kunt dit artikel lezen nadat je bent ingelogd. Ben je nieuw bij AG Connect, registreer je dan gratis!

Registreren

  • Direct toegang tot AGConnect.nl
  • Dagelijks een AGConnect nieuwsbrief
  • 30 dagen onbeperkte toegang tot AGConnect.nl

Ben je abonnee, maar heb je nog geen account? Laat de klantenservice je terugbellen!